Poezja jako siła sprawcza

Żyjący na początku ubiegłego wieku artyści awangardowi uznali, że aby wyrazić ducha nowoczesności, należy zerwać ze starymi konwencjami. Podobnie jak moderniści nie akceptowali oni klasycznej zasady mimetyzmu, czyli jak najwierniejszego oddania rzeczywistości. Doskonale ukazuje to wiersz „Małe auto” G. Apollinaire’a i obraz „Panny z Awinionu” P.Picassa. Francuski poeta odszedł od realistycznych zasad. Ponieważ w wymienionym wyżej wierszu nie stosował znaków interpunkcyjnych, nie budował regularnie zwrotek ani pojedynczych wersów, a treść wiersza przedstawił również graficznie. P.Picasso odszedł od realnego oddania rzeczywistości na płótnie. Przedstawione postacie sprowadziła do brył geometrycznych i zniekształcił.
Choć ani Picasso ani Apollinaire nie byli futurystami, podobnie jak oni buntowali się przeciw tradycji. Podobnie jak polscy twórcy awangardowi odrzucili romantyczne poglądy o sile poezji, która może zmieniać świat i kreować nowego człowieka.
Taki pogląd odnajdujemy w wierszy „Testament mój” Juliusza Słowackiego. Słowami:
„ Jednak zostanie po mnie siła fatalna,
Co mi żywemu na nic… tylko czoło zdobi;
Lecz po śmierci was będzie gniotła niewidzialna,
Aż was, zjadacze chleba – w aniołów przerobi.”
wyraża przekonanie, że poezja doskonali moralnie tych, do których dociera przez przeobrażanie ich umysłów i serc. Jej moc oddziałuje jeszcze długo po śmierci poety, wciąż potrafiąc podnosić zwykłych ludzi do rangi istot wyższych, niemal doskonałych.
Jeszcze bardziej pogląd ten uwypukla w swej twórczości Adam Mickiewicz. Uważa on poezję za dziedzinę objawienia. W cz. III „Dziadów” główny bohater – Konrad – porównuje nawet poetę do Stwórcy, a jego poezję do boskiego dzieła stwórczego. Według niego poezja jest nieśmiertelna i oddziałuje z niesamowitą mocą na kształt ludzi i świata. Również w „Konradzie Wallenrodzie” Mickiewicz sławi poezję, porównując ją do anioła, który ognistym mieczem bronił dostępu do Edenu. Tak jak ów archanioł, poezja zachowuje pamięć o historii, bohaterach i ideach wolnego narodu.
Porównując artystów awangardowych do romantycznych, widać jak bardzo zmieniły się ich poglądy względem poglądów dominujących w poprzednich wiekach. Poeci z początku XX wieku nie uważają już poezji za narzędzie do sławienia wolności i zachęcania do walki o niepodległość. Tematy ich wierszy to sprawy codzienne, a ich bohaterami nie są walczący o ojczyznę, lecz zwykli mieszkańcy miast. Poezja awangardowa nie jest wzniosła i boska, lecz przyziemna i prosta. Poeci awangardowi zupełnie odrzucili romantyczny pogląd na poezję jako siłę sprawczą.