Średniowiecze – wieki średnie
- Wczesne średniowiecze – początki państwa Polskiego, chrzest Polski. Czasy aż do rozbicia Polski na dzielnice.
- Dojrzałe średniowiecze – bardzo burzliwy okres między XIII a XIV wiekiem. Trwała wówczas walka o dominację między papiestwem a cesarstwem.
- Późne średniowiecze – XV w. Upadł wtedy autorytet papiestwa i cesarstwa, rozkwitła kultura świecka.
Średniowiecze:
Kultura rycerska
- symbol – miecz
- wzorce osobowe – rycerz, kochanek
- architektura – zamki, budowle obronne
Kultura religijna
- symbol – krzyż
- wzorce osobowe – asceta, święty, męczennik
- budowle sakralne – katedry
„Wynalazki” średniowiecza: cyfry arabskie, bank, uniwersytet, papier, kompas
Cechy literatury średniowiecza:
- przeważnie anonimowa
- tematyka religijna
- parenetyczna – kształtowała wzorce osobowe
- alegoryczna
- dydaktyczna
- z wyraźną dominacją łaciny
Teocentryzm – wszystkie sprawy ludzkie podporządkowane były Bogu, który był w centrum zainteresowania.
Scholastyka – okres w rozwoju filozofii chrześcijańskiej. Obejmował wiele nurtów filozoficznych, których wspólną cechą było podejmowanie problemu zgodności prawd wiary chrześcijańskiej z rozumem naturalnym.
Poglądy Augustyna:
- poznanie Boga i własnej duszy jako coś niezbędnego do osiągnięcia szczęscia
- poznanie prawd wiecznych oraz idei
- przewaga Boga nad światem
- przewaga duszy nad ciałem
- przewaga uczucia i woli nad rozumem
Poglądy Tomasza:
- dla chrześcijan zrozumienie jest następstwem wiary
- byty wyższe rządzą bytami niższymi
- ani Bóg, ani dusza, ani żadne prawdy ogólne nie są bezpośrednio znane umysłowi
- człowiek rodzi się bez wiedzy, zdobywa ją w czasie życia
Dowody na istnienie Boga wg św. Tomasza:
istnieje pierwsza przyczyna ruchu istnieje istota samoistna będąca przyczyną świata istnieje poza nimi istota konieczna istnieje osoba najdoskonalsza – Bóg istnieje osoba najwyższa, rządząca przyrodą, a działająca celowo
memento mori – pamiętaj o śmierci
Średniowieczne obrazy:
- malarstwo średniowiecza wynikało z teocentrycznego charakteru epoki
- podejmowano temat religijne
- interesowano się zjawiskiem śmierci
- próbowano przedstawić zaświaty
Deesis – charakterystyczna dla sztuki średniowiecza kompozycja przedstawiająca trzy postaci: Chrystusa – sędziego na tronie, Maryję i Jana Chrzciciela.
Sztuka romańska:
- małe okna
- grube mury z kamienia
- okrągłe łuki
- krzyżowe i kolebkowe sklepienia
Sztuka gotycka:
- duże okna
- rozety
- krzyżowo-żebrowe sklepienia
- zastąpienie kamienia cegłą
- wysokie wieże
- ostre łuki
Bogurodzica
Treścią Bogurodzicy jest prośba do Maryi o wstawiennictwo u syna i zesłanie łask. Podmiot liryczny powołuję się również na Jana Chrzciciela, który jako osoba bliska Jezusowi również może się wstawić za ludźmi.
Archaizmy:
- leksykalne – wyrazy całkowicie wyszły z użycia, np. spuść, napełń
- słowotwórcze – składa się z dwóch wyrazów, np. Bogurodzica
- fleksyjne – czasowniki trybu rozkazującego różniące się końcówkami, np. spuści, zyszczy
- fonetyczne – wyraz współczesny różniący się tylko jedną głoską, np. sławiena, zwolena
- składniowe – składa się przynajmniej z wyrazów, których zestawienie jest inne niż w języku współczesnym, np. Bogiem Sławiena
Lament (Plankt) – średniowieczny utwór żałobny, którego tematem jest śmierć Jezusa i współuczestnictwo Matki Boskiej w męce Syna.
Św. Franciszek z Asyżu
- zwykły człowiek
- nie wywodzi się ze szlachetnego rodu
- pokorny, nazywa siebie największym grzesznikiem
- wypełnia powołanie od Boga
- rozmawiał z ludźmi i zwierzętami, nauczał
- kocha zwierzęta, nazywa je braćmi
- wdzięczny Bogu
- proponuje koncepcję wiary radosnej
Franciszkanizm – postawa światopoglądowa wyrażająca się ufną miłością do Boga, ludzi i świata przyrody, podjęciem dobrowolnego ubóstwa i głęboką pokorą.
Etos rycerski – zespół zachowań i norm ukształtowanych w środowisku rycerzy i przez nich przestrzeganych.
Zachowania i gesty Rolanda:
Roland umiera na wzgórzu, pod sosną Twarz kieruje w stronę Hiszpanii Bije się w pierś Spowiada się ze swoich win Wyciąga do Boga prawą rękawicę Kładzie się twarzą do ziemi Chowa miecz i róg
Groteska – specyficzna konstrukcja świata przedstawionego w niektórych dziełach sztuki, czy literatury, charakterystyczna dla niej jest kapryśna, absurdalna fantastyka, skłonność do deformacji i wyolbrzymiania zjawisk.
Danse macabre – motyw ukazujący śmierć jako rozkładające się zwłoki kobiety, które tańczą z przedstawicielami wszystkich warstw społecznych i zawodów.
Patrystyka – nauka zajmująca się twórczością i życiem Ojców Kościoła i pisarzy starochrześcijańskich oraz epoką, w której żyli.
Tomizm – system filozoficzny oparty na poglądach św. Tomasza z Akwinu.
Uniwersalizm – jednolitość, gdziekolwiek docierały idee chrześcijaństwa, kultura przybierała podobną formę, a filozofia, sztuka i literatura podejmowały te same problemy i motywy.
Pareneza – poezja parenetyczna, jest to twórczość o charakterze dydaktycznym.
Asceza – dobrowolne wyrzeczenie się rozkoszy i przyjemności życia.
Turpizm – zabieg polegający na wprowadzeniu do utworu elementów brzydoty w celu wywołania szoku estetycznego.
Maryja w Bogurodzicy:
Istota doskonała, odległa od ludzkich cierpień i problemów, istota boska.
Maryja w Lamencie Świętokrzyskim:
Ludzka matka, cierpiąca po stracie Syna,
