Księga I. Gospodarstwo.
Księga rozpoczyna się Inwokacją, w której narrator wspomiona swą ojczyznę, Litwę. Zwraca się do Matki Boskiej Częstochowskiej i Ostrobramskiej, z wiarą, że pomogą mu one choć w wyobraźni przenieść się do ojczyzny.
Do rodzinnego Soplicowa po dziesięciu latach nauki w Wilnie powraca tytułowy bohatter, Tadeusz. Soplicowo to dla niego, podobnie jak dla innych bohaterów epopei, "centrum polszczyzny", gdzie zachowuje się szlacheckie obyczaje i pielęgnuje uczucia patriotyczne. Tadeusz ze zdumieniem spostrzega w swoim pokoju młodziutką dziewczynę w porannym stroju, która na jego widok ucieka w panice. W kilka minut później wracają ze spaceru goście Sędziego i następuje powitanie Tadeusza. Wieczorem Protazy urządza przyjęcie w zamku, o który toczy się spór pomiędzy Sędzą a Hrabią. Sędzia był prawnym opiekunem Zosi, prawo do ruin budowli zgłosił dopiero wówczas, gdy zamkiem zaczął interesować się Hrabia, dziedzic Horeszków. W czasie uczty Tedeusz poznaję Telimenę, swoją ciotkę, która go najwyraźniej uwodzi. Nieopodal siedzą Aseor i Rejent, kłócący się o to, czy chart jest bardziej zrywny i szybki.
Na końcu księgi pojawiają się wzmianki o Legionach Dąbrowskiego, o którum wieści przynosili na Litwę żebracy (często okazywali się oni byłymi polskimi żołnierzami). Jednym z tajnych emisariuszt był bernardyn, ksiądz Robak.
