Odpowiedzi

2009-12-13T18:17:16+01:00
Po śmierci swojego brata Aleksandra Jagiellończyka (1506 r.), nowym wielkim księciem litewskim i królem Polski został syn Kazimierza IV Jagiellończyka (1447 - 1492) Zygmunt I Jagiellończyk zwany Starym.

Zanim objął tron, od swojego brata Aleksandra Jagiellończyka otrzymał księstwo głogowskie (1498 r.), księstwo opawskie (1501 r.), a w 1504 r. został namiestnikiem całego Śląska i Łużyc.

Polityka wewnętrzna

W prowadzonej przez siebie polityce wewnętrznej, Zygmunt I Stary bardzo często łamał te prawa, które jak sądził, ograniczały jego suwerenną władzę monarszą.

Niechętny politycznej emancypacji szlachty i systemowi parlamentarnemu, swoje rządy sprawował odwołując się min. do doświadczonych ministrów kierujących kancelarią królewską. Rolę izby poselskiej starał się sprowadzać do posłusznego corocznego akceptowania uchwał podatkowych.

Ponadto w przeciągu swojego długiego panowania, zrealizował program częściowego oddłużenia skarbu królewskiego, dla jego potrzeb odzyskał liczne domeny królewskie i kompleksy dóbr koronnych, które wówczas znajdowały się w niekorzystnych zastawach. Dokonał reformy systemu monetarnego oraz poczynił starania o rozwój miast królewskich.

Dzięki wsparciu swojej drugiej żony Bony Sforza d'Aragona z rodu władców Mediolanu zdołał zręcznie przeprowadzić na zwołanym w 1529 r. sejmie, elekcję a w 1530 r. podwójną koronację (w Wilnie i Krakowie) swego dziesięcioletniego wówczas syna, Zygmunta Augusta (elekcja vivente rege). Fakt ten stanowił złamanie dotychczasowego zwyczaju wybieralności na tron polski i jedyną w dziejach Polski udaną koronację następcy za życia poprzednika.

Mimo kontrowersji wśród posłów jak i senatorów, które wynikały z prywatnej polityki królowej Bony charakteryzującej min. się skupieniem wokół niej grupy oddanych dostojników kościelnych i świeckich, procesem wykupywania dóbr, sprzedawania urzędów w celu wzbogacenia prywatnej szkatuły, większość senatorów nadal wspierała króla, w nadziei, że podejmie on decyzje o przywróceniu przywileju mielnickiego, który odsuwał szlachtę od władzy w państwie.

Zasadniczy problemem senackiej elity była min. rywalizacja pomiędzy ówczesnymi wielkimi rodami. Natomiast jej siłę stanowiły powiązania rodzinne i majątkowe.

Sejmowe stronnictwo średnioszlacheckie, pomimo sojuszu pomiędzy tronem a senatem z biegiem czasu zyskiwało coraz większe możliwości działania. W celu wywarcia nacisku na króla, mogło wykorzystać demonstracje zbrojne, dzięki swojej liczebnej przewadze.

Takim dogodnym momentem dla szlachty, stawało się rozpoczęcie kampanii wojennej, w obliczu której, władca skłonny był do wielu ustępstw na rzecz stanu rycerskiego. Nie inaczej było w przypadku ostatniej wojny z Zakonem Krzyżackim w 1519 r. kiedy to monarcha pozwolił na korzystne dla szlachty postanowienia podczas obrad sejmu w Toruniu i Bydgoszczy.

W 1537 r. następne pospolite ruszenie szlachty pod Lwowem na wyprawę wołoską, przerodziło się w otwarty rokosz. Wówczas szlachta zamiast ruszyć na wojnę, wystąpiła z zarzutem łamania podstawowych praw zarówno przez Zygmunta I jak i jego żonę Bonę. Podkreślono że w Polsce król "nie swoimi prawami rządzi, lecz do praw Rzeczpospolitej przychodzi". Wysunięto wówczas żądanie egzekwowania (przestrzegania) praw i przywilejów szlachty. Zwolennicy króla tzw. regaliści nazwali rokosz lwowski "wojną kokoszą".

Rokosz lwowski ujawnił nadal istniejącą zależność szlachty od przedstawicieli możnowładztwa, którzy podjęli się pośrednictwa pomiędzy królem a rokoszanami, wykorzystując przy okazji całą sytuację dla własnych rozrachunków z monarchą. W następnych dziesięcioleciach zależność ta zmalała, co umożliwiło ruchowi szlacheckiemu stać się w pełni samodzielną siłą polityczną.

Osiągnięciem w polityce wewnętrznej Zygmunta I Starego, stało się przyłączenie w 1526 r. Mazowsza po wygaśnięciu męskiej linii książąt czersko-warszawskich.

Polityka zagraniczna

Rozwój kontaktów handlowych Polski i Litwy z Europą Środkową i Zachodnią oraz rosnący potencjał demograficzny i gospodarczy, skłaniał Jagiellonów do angażowania się we wszystkie ważniejsze problemy bliższych i dalszych sąsiadów Rzeczpospolitej.

Przede wszystkim wśród nich należy wymienić min. walkę o trony w Czechach i na Węgrzech , rozgrywki o tron cesarski, rywalizacja o wpływy na Bałtyku.

W okresie ponawiania zarówno Zygmunta I jak i jego syna, na pierwszy plan wysunęła się kwestia rozpadu i likwidacji państwa Zakonu Krzyżackiego w Prusach oraz na terenie Inflant, a także wynikające następnie z tego faktu problemy na arenie międzynarodowej.

Polska a Zakon Krzyżacki

Zawarty w 1466 r. pokój toruński nie zakończył ostatecznie sprawy zakonu krzyżackiego. Przez cały następny okres, Zakon starał się uniezależnić od Polski i odebrać utracone ziemie. W swoich działaniach popierany był zarówno przez cesarza Maksymiliana I Habsburga, papieża jak i książąt niemieckich.

Ponadto, po zawarciu pokoju toruńskiego między Zakonem a Polską pojawiły się nieporozumienia, które zaangażowały różne siły międzynarodowe. Zarzewiem konfliktu stało się min. warmińskie księstwo biskupie, które przy poparciu sił zakonnych, próbowało uniezależnić się od Polski. Konflikt ten trwał do 1512 r. kiedy to ostatecznie ustalono, iż kandydat do biskupstwa musi uzyskać akceptacje polskiego monarchy.

Jednocześnie spory na linii Polska - Zakon, starali się wykorzystać austriaccy Habsburgowie, którzy starali się znaleźć sprzymierzeńców przeciwko Jagiellonom. Taktyka ta charakteryzowała się min. podburzaniem kolejnych mistrzów zakonnych do nie składania hołdu polskiemu monarsze, oraz pozywania miast Prus Królewskich na sejm Rzeszy (traktując je jako podległa państwu niemieckiemu). Ponadto szukano porozumienia z Moskwą.

W 1511 r. nowym mistrzem Zakonu Krzyżackiego został siostrzeniec Zygmunta I Starego, Albrecht Hohenzollern, który w porozumieniu z Moskwą i Brandenburgią próbował uniezależnić się od Polski. Jego działania doprowadziły do wybuchu w latach 1519 - 1521 tzw. ostatniej wojny z Zakonem, w której strona polska odniosła liczne sukcesy. Ostatecznie wojnę zakończył rozejm, który był efektem braku środków finansowych strony polskiej, z kolei w Rzeszy Niemieckiej nastał kryzys związany z systematycznymi postępami ruchu reformacji.

Sekularyzacja Prus i hołd lenny 1525 r.

Postępy ruchu reformacyjnego sprawiły, iż wśród ludności państwa zakonnego wielu zwolenników znalazł luteranizm. Skłaniał się również do niego sam wielki mistrz Albrecht Hohenzollern, który zaproponował Zygmuntowi I Staremu sekularyzację tj. zeświecczenie ziem zakonnych i przekształcenie ich w księstwo pod swoim dziedzicznym panowaniem i lennym zwierzchnictwem Polski.

Przechodząc na luteranizm, mistrz zakonny tracił dotychczasowe oparcie w osobie cesarza jak i papieża. W zamian zyskiwał sprzymierzeńca w Polsce. W rezultacie Prusy - odtąd Prusy Książęce miały stać się pierwszym w Europie państwem protestanckim.

W kwietniu 1525 r. doszło do zawarcia traktatu krakowskiego pomiędzy Zygmuntem I Starym a Albrechtem Hohenzollernem i złożenia przez niego uroczystego hołdu lennego na Rynku w Krakowie (hołd pruski). Jako lennik króla Polski, zobowiązywał się do pomocy wojskowej a także finansowej. W zamian otrzymał miejsce w polskim senacie (jednak ostatecznie do tego niedopuszczono). Zawarty traktat przewidywał, że do dziedziczenia Księstwa Pruskiego prawo otrzymają wyłącznie potomkowie wielkiego mistrza i jego rodzimych braci. W przypadku bezdzietności władców Prus, ich lenno miało powrócić do władcy polskiego.

Układy z Habsburgami i pokój wieczysty z Turcją

Panowanie dynastii Jagiellonów w Czechach i na Węgrzech, nieustannie napotykało na systematyczne przeciwdziałania Habsburgów, którzy dążyli do objęcia obydwu tronów w tych państwach.

W 1514 r. Maksymilian I Habsburg wykorzystując długotrwały konflikt wojenny Litwy z Wielkim Księstwem Moskiewskim, zdecydował się na zawarcie przymierza z carem, które było skierowane przeciwko Jagiellonom.

Mimo zawartego porozumienia, Zygmunt I Stary zdołał je jednak szybko rozerwać ale w zamian za ustępstwa na rzecz Habsburgów w kwestii węgierskiej.

W 1515 r. w Wiedniu, doszło uroczystego spotkania obu władców, na którym zawarto tzw. traktat wiedeński. Obok kwestii małżeństw dzieci króla Węgier Władysława Jagiellończyka (brata Zygmunta I) z wnukami cesarza, podpisano układ określający kwestię dziedziczenia w przypadku wygaśnięcia węgiersko - czeskiej linii Jagiellonów lub austriackiej Habsburgów.

W 1526 r. podczas bitwy pod Mohaczem z siłami tureckimi, które uderzyły na Węgry, zginął bezpotomny Ludwik Jagiellończyk. Wówczas, zgodnie z zawartym układem wiedeńskim Królestwo Węgier przypadło Ferdynandowi Habsburgowi. Objęcie tronu przez Habsburgów w tym państwie napotkało jednak silny protest stronnictwa narodowego, które nie chciało dopuścić Ferdynanda do władzy.

Wewnętrzne walki wykorzystała Turcja, która wówczas zajęła znaczną część Węgier i bezpośrednio zagroziła południowej granicy Korony. W obliczu sytuacji, w 1530 r. Zygmunt I, zdecydował się na zawarcie porozumienia z Turcją, które zostało następnie przekształcone w pokój wieczysty, potwierdzony następnie przez Zygmunta Augusta. Pokój ten zagwarantował granicy polsko - tureckiej względny spokój aż do początku XVII w.

Zygmunt I Stary wobec reformacji

Pierwszy okres reformacji, który przypadł na rządy Zygmunta I, był czasem w którym nie zdawano sobie do końca sprawy z następstw tego ruchu. Wyraźnie "groźne" wydawało się napływanie tzw. "nowinek" i wynikające z tego zaburzenia społeczne.

W latach 1520 - 1540 Zygmunt I Stary zdecydował się na wydanie szeregu dekretów antyreformacyjnych, które zakazywały min. sprowadzania do Polski pism Lutra oraz ich czytania, propagowania nauki innych niemieckich reformatorów, odbywania podróży do krajów ogarniętych reformacją, posyłania młodzieży na luterańskie uniwersytety.

Mimo wydawania dekretów królewskich, nie zapobiegły one przyjmowania luteranizmu min. przez miasta Prus. Jednocześnie decyzje króla budziły sprzeciw szlachty, która twierdziła, iż stoją one w sprzeczności z konstytucją Nihil novi. W rezultacie sejm nie potwierdził dekretów antyreformacyjnych monarchy, które równocześnie nie były egzekwowane min. przez starostów, wśród których wielu sprzyjało nowym ideom.


1 1 1