Odpowiedzi

2010-02-27T20:37:40+01:00

Czechy

W Czechach już w XIII wieku powstają pierwsze kościoły wzorowane na gotyku francuskim:

* praski kościółek św. Salwadora należący do zakonu klarysek
* zabudowania klasztorów cysterskich w miejscowościach Zlatá Koruna, Vyšší Brod

Jednak największe osiągnięcia architektury gotyckiej zapoczątkował rozkwit kraju pod panowaniem Luksemburgów w XIV wieku. W 1344 r. rozpoczęto budowę katedry św. Wita na Hradczanach. Pierwszym jej budowniczym i autorem projektu był Mateusz z Arras. Po jego śmierci dzieło kontynuował Piotr Parler, który w latach 1370 – 1385 ukończył prezbiterium, nakrywając je sklepieniem sieciowym. W okresie średniowiecza ukończono jeszcze tylko część transeptu, kaplicę św. Wacława i Złotą Bramę. Tu także można zaobserwować nowatorskie rozwiązania Piotra Parlera. Niektóre z żeber sklepienia zostały "oderwane" od podniebienia, dodatkowo obciążone ozdobnymi arkadkami albo skierowanymi w dół zwornikami. Pracę Parlera przerwały w 1419 wojny husyckie.

Inne znane zabytki gotyckie związane z mecenatem Karola IV to:

* kamienny Most Karola łączący brzegi Wełtawy, na jego krańcach zbudowano wieże obronne. Wieżę od strony Starego Miasta zbudował pod koniec XIV wieku Piotr Paler. Od strony Małej Strany (Malá Strana) znajdują się dwie wieże: niższa romańska, pozostałość po wcześniejszym moście św. Judyty oraz wyższa, gotycka, którą zbudował w 1464 na wzór staromiejskiej Matyáš Rejsek.
* zamek Karlštejn z kaplicą Świętego Krzyża (kaple sv. Kříže) znajdującą się w Wielkiej Wieży z bogatym, trochę przypominającym bizantyjskie, wystrojem wnętrza (zdobi je ok. 2200 szlifowanych kamieni oraz ok. 100 obrazów tablicowych Mistrza Teodoryka, nadwornego malarza Karola IV).
* kościół św. Jakuba w Kutnej Horze z 1330 r.

Po zniszczeniach spowodowanych wojnami husyckimi, kolejny okres świetności w architekturze nastąpił pod panowaniem Władysława Jagiellończyka. Okres późnogotycki pozostawił po sobie wiele wspaniałych sklepień o efektownych, krzywoliniowych żebrach oraz głęboko załamanych wysklepkach. Z pierwszej połowy XVI wieku zachowały się:

* w zamku na Hradczanach:
o Sala Władysławowska ze sklepieniem zaprojektowanym przez Benedykta Rejta
o Schody Jeździeckie
* w Kutnej Horze - katedra św. Barbary, budowana od 1388 według projektu Parlera, przekryta sklepieniami o fantazyjnie przeplecionych żebrach, zaprojektowanymi przez Benedykta Rejta. Nad nimi umieszczono dachy o nieco wklęsłych połaciach, nadający świątyni niespotykany charakter (prace budowlane zostały przerwane w 1421 przez wojny husyckie, budowę ukończono dopiero w XIX wieku).
* w Bechynĕ – kościół franciszkanów z wspaniałymi sklepieniami kryształowymi

Austria

Do sąsiadującej z Czechami Austrii gotyk docierał wraz z zakonami dominikańskimi, franciszkańskimi i cysterskimi. Najważniejszym zabytkiem jest jednak wiedeńska katedra św. Szczepana, zbudowana na miejscu starszej, romańskiej świątyni. W 1304 rozpoczęto budowę gotyckiego prezbiterium, a w 1359, na polecenie księcia Rudolfa IV, rozpoczęto przebudowę korpusu, budując trójnawowy, halowy kościół, przykryty charakterystycznym dachem z glazurowanych płytek. W bryłę kościoła włączono romańskie Wieże Pogan, zamykające fasadę zachodnią oraz Bramę Olbrzyma – portal po stronie północnej. W romańskich wieżach znajdują się dwie gotyckie kaplice z rozetami ozdobionymi delikatnymi maswerkami. Nawy kościoła przechodzą w prezbiterium, a zamykają je zbudowane na planie połowy ośmioboków absydy. Na wysokości ostatniego, poprzedzającego prezbiterium, przęsła naw, umieszczono dwie wieże. Ukończona została w 1433 tylko wieża południowa, jej wysoka (137,0 m) sylwetka jest charakterystycznym elementem panoramy miasta. Budowę wieży północnej przerwano w 1511, a w 1578 zwieńczono ją renesansową kopułą. We wnętrzu kościoła zachowała się gotycka ambona z 1515 r., dzieło Antona Pilgrama.
Węgry
Początki architektury gotyckiej na Węgrzech związane są z postacią króla Beli III. Podjęta przez niego budowa nowej siedziby w Ostrzyhomiu (węg. Esztergom) zaowocowała zbudowanym w latach 1185 - 1196 zamkiem królewskim i katedrą. Z budowli pozostały tylko nieliczne fragmenty, głównie rzeźb zdobiących w przeszłości wnętrza. Największy rozkwit sztuki gotyckiej związany był z odbudową państwa zniszczonego najazdem mongolskim w latach 1241 - 1242. Pod rządami króla Beli IV przebudowano zamki w Budzie i Wyszehradzie. Z tego okresu pochodzą kościoły w Sopron - św. Ducha z XIII w. oraz franciszkański z XIII - XV w., Segedyn (Szeged) - franciszkański z XV w., Nyírbátor. Pod panowaniem Beli IV znajdowały się także

* ziemie Siedmiogrodu (Rumunia), gdzie zbudowano zamki i około 300 obronnych kościołów (np. w Prejmer, Biertan). W Sybin (Sibiu) powstał bazylikowy kościół oraz ratusz (Stary Ratusz). Zachowały się także kościoły w Braszowie (Czarny Kościół) oraz w Sebeş.
* dzisiejsza Słowacja ze zbudowanym w Koszycach kościołem św. Elżbiety
* oraz Chorwacja z zachowanym portalem kościoła św. Marka w Zagrzebiu oraz kościołem św. Tomy w Zadarze.

Bitwa pod Mohaczem zakończona zwycięstwem wojsk tureckich kładzie w 1526 r. kres trwania gotyku na ziemiach węgierskich. Większość zabytków z tego okresu została zniszczona lub przebudowana podczas panowania tureckiego.
Szwajcaria [edytuj]

Do Szwajcarii gotyk przynieśli cystersi. Katedry budowane pod koniec XII wieku wzorowano na architekturze północnej Francji. Zbudowana w latach 1180 - 1232 katedra w Lozannie swoją bryłą przypomina wczesnogotyckie katedry w Laon i kościoły burgundzkie. W XIII - XVI wieku rozbudowano katedry w Bazylei, Genewie i Zurychu. Niejednorodne stylistycznie budowle mają cechy od romańskich do późnogotyckich. Wiele kościołów, budowanych "na raty" nawet przez ponad 100 lat, prezentuje zachodzące w tym czasie zmiany w stylu (np. kościół św. Franciszka w Lozannie z lat 1270-1387 z wieżą z 1400 roku). W większych miastach budowano okazałe ratusze (np. w Bazylei) i inne budowle użyteczności publicznej. Najważniejszym i najbardziej znanym zabytkiem budownictwa obronnego jest zamek Chillon, zbudowany w XIII wieku przez hrabiów Sabaudii na skalistej wysepce przy brzegu Jeziora Genewskiego (obecnie w rejonie Montreux). Warto wspomnieć również zamek w Vufflens niedaleko Morges z początku XV wieku z ogromnym, wysokim na 60 m kwadratowym donżonem i ceglanej architekturze nawiązującej do tradycji piemonckich oraz zamek z XIII-XV wieku w Rolle o oryginalnym założeniu na planie trójkąta - oba budowane przez członków dynastii sabaudzkiej.

W Polsce gotyk
Budownictwo sakralne [edytuj]

* kościoły klasztorne:
o dominikański kościół św. Wojciecha we Wrocławiu, budowany na miejscu wcześniejszej świątyni od 1241. Budowę kościoła rozpoczęto od jednonawowego korpusu. W 1330 ukończono prezbiterium. Wieża usytuowana w południowo-wschodnim naroży, przy skrzyżowaniu prezbiterium z transeptem została ukończona w XIV w. a szczyt przebudowano w XV w.
o dominikański kościół św. Trójcy w Krakowie, podczas przebudowy w XIV wieku otrzymał ostrołukowe sklepienia kolebkowo-sieciowe z lunetami w prezbiterium oraz sklepienia krzyżowo-gwiaździste w korpusie. Sklepienie nawy głównej podparto systemem filarowo-skarpowym.
o franciszkańskim kościół św. Franciszka w Krakowie budowany w okresie od XIII-XVI wieku na rzucie krzyża o początkowo nieomal równych ramionach, przedłużonych w późniejszym okresie – w XIV w. jednonawowy korpus a w XV w. prezbiterium, które otrzymało zakończenie na planie połowy sześcioboku. W XVI wieku dobudowano jedną nawę boczną od strony północnej (obecnie kaplica Męki Pańskiej). Początkowo nad skrzyżowaniem naw znajdowała się drewniana dzwonnica, która zawaliła się w 1445. Nową wieżę dobudowano po stronie północnej (rozebrano ją w XIX w. i na jej miejscu postawiono kruchtę). Większa część kościoła spłonęła w XIX wieku. Z czasów gotyckich zachowały się dwa okna w prezbiterium, część krużganków
o franciszkański kościół św. Jakuba we Wrocławiu (obecnie pod wezwaniem św. Wincentego) z ok. 1240 r., przebudowany pod koniec XIV wieku. Trójnawowa bazylika z długim prezbiterium zakończonym połową ośmioboku i przykrytym ostrołukowym sklepieniem kolebkowym z lunetami. Sklepienie krzyżowe korpusu podparte zostało systemem przyporowym z ceglanymi łękami przyporowymi poprowadzonymi nad dachami naw bocznych i wieżami sił.
* kościoły katedralne
o Archikatedra wrocławska pw. św. Jana Chrzciciela. Budowę obecnego kościoła, w miejscu wcześniejszych budowli, rozpoczęto ok. 1244 r. od prezbiterium, które zostało ukończone w 1271 r. Ta część kościoła ma jeszcze wiele cech budowli późnoromańskiej. Korpus i kaplicę Mariacką zbudowano w XIV w. a wieże w XV. Katedra była wielokrotnie niszczona pożarami i odnawiana. Po zniszczeniach w 1945 została odbudowana. Jest to trójnawowa bazylika, bez transeptu z mocno wydłużonym prezbiterium i prostokątnym obejściem, w które otrzymało sklepienia krzyżowe. Prezbiterium przykryto sześciodzielnym sklepieniem żebrowym a przęsła korpusu sklepieniami krzyżowymi. Pomiędzy prezbiterium a korpusem usytuowane jest szersze przęsło o planie kwadratu w nawie głównej. Ramiona tego przęsła w obrębie naw bocznych otrzymały sklepienia piastowskie. Kaplica Mariacka, zbudowana za obejściem, z niewielkim własnym prezbiterium także otrzymała sklepienia trójdzielne.
o Katedra na Wawelu została zbudowana na miejscu wcześniej istniejącego kościoła. Budowę gotyckiego obiektu rozpoczęto w 1320 r. od prezbiterium z prostokątnym obejściem. Po jego bokach usytuowano dwie kaplice: św. Małgorzaty i św. Jana Ewangelisty (nieistniejące). Kaplica Mariacka została zbudowana za obejściem, w osi głównej kościoła. Prezbiterium i obejście przykrywają sklepienia krzyżowe, tylko ostatnie przęsło prezbiterium oraz kaplicę Mariacką przykryto sklepieniami trójpolowymi (tzw. "piastowskimi"). Budowę prezbiterium ukończono w 1346. W latach 1330-1364 zbudowano trójnawowy korpus (nawa główna o wysokości 19 m i nawy boczne 9 m). Sklepienia nawy głównej podparte są za pomocą konstrukcji filarowo-skarpowej.
o Katedra gnieźnieńska pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny zbudowana na fundamentach budowli romańskiej. Korpus trójnawowej bazyliki powstał w latach 1342-1382. Bezpośrednio do korpusu (bez nawy poprzecznej) przylega prezbiterium z obejściem i wieńcem kaplic zbudowane na planie połowy dwunastoboku. Wszystkie pola przykrywają sklepienia krzyżowe. W nawie głównej podparte zostały przyporami wiszącymi.
o Katedra w Poznaniu została zbudowana w XIV-XV wieku, na miejscu wcześniejszych budowli. Ceglana, trójnawowa bazylika bez transeptu, prezbiterium z obejściem otrzymały sklepienia gwiaździste rozwiązane na planie prostokąta. Kaplice obejścia zostały przebudowane w okresie późniejszym. Od strony zachodniej, przedsionek kościoła flankują dwie wieże. Katedra była wielokrotnie przebudowywana. Po zniszczeniach w 1945 została odbudowana. Z okresu gotyku zachowała się m.in. rozeta nad portalem.
o Archikatedra oliwska, odbudowana po zniszczeniach po 1350 r. na fundamentach z XIII wieku. Korpus bazyliki posiada tylko jedną nawę boczną od strony północnej. Prezbiterium z obejściem (bez wieńca kaplic) zamkniętym połową ośmioboku poprzedza nawa poprzeczna. Sklepienia pochodzą z XVI wieku. Nad nawami i prezbiterium wykonano sklepienia gwiaździste a nad obejściem przeskokowe z przesunięciem podparcia o połowę przęsła.
* inne kościoły bazylikowe
o Kościół Mariacki w Krakowie przebudowany z halowego pod koniec XIV wieku (prezbiterium w 1384 a korpus w 1395). Sklepienie wykonano w XV wieku (wcześniejsze zawaliło się w 1442). Jest to ceglana bazylika z detalami z ciosów kamiennych. Nawy korpusu przykryto sklepieniami krzyżowymi. Przęsła prezbiterium otrzymały sklepienia gwiaździste. Sklepienie nawy głównej podparto systemem filarowo-skarpowym. Fasadę flankują dwie wieże – północna została ukończona w 1478. Zwieńczono ją późnogotyckim hełmem. Budowę wieży południowej przerwano w 1592 i zwieńczono ją hełmem renesansowym. Wewnątrz kościoła znajduje się cenny, gotycki ołtarz, dzieło Wita Stwosza.
o Bazylika katedralna Wniebowzięcia NMP we Włocławku, powstała w latach 1340-1411. Zbudowana została po zniszczeniu przez Krzyżaków w 1329 r. katedry romańskiej. W 1511 r. ukończona została wieża północna, w 1526 r. – wieża południowa. W końcu XIX w. świątynia została przebudowana w stylu neogotyckim, wzniesiono trzy ostatnie kaplice, skarbiec i kruchtę zachodnią z pierwotnym, XV-wiecznym portalem. W prezbiterium znajdują się gotyckie witraże (22 kwatery) z około 1360 r. – najstarsze w kościele katolickim w Polsce. Do wyposażenia należą m.in. barokowe stalle (1683 r.), potężny 7-ramienny świecznik brązowy renesansowy (1596 r.), krzyż Tumski z lat 1610-1615, nagrobki i epitafia biskupów i kanoników z XV-XIX wieku, m.in. w kaplicy św. Józefa późnogotycki Piotra z Bnina dłuta Wita Stwosza (1493 r.). W kaplicy chrzcielnej stoi srebrny ołtarz z klasztoru w Lądzie, wykonany przez toruńskiego złotnika Jana Letyńskiego w 1744 r. oraz drewniana rzeźba Ostatnia Wieczerza (1505 r.) i obraz Wniebowzięcia NMP (1475 r.). W północnej nawie w neogotyckich ramach obrazy Bartholomäusa Strobla.
o Kościół św. Katarzyny w Krakowie zbudowany w drugiej połowie XIV wieku, z fundacji Kazimierza Wielkiego. Ceglana, trójnawowa bazylika z dużymi fragmentami z ciosów kamiennych. Sklepienia przykrywające przęsła uległy zniszczeniu. W prezbiterium wykonano sklepienie gwiaździste w XVI wieku a nad nawami korpusu obecnie znajduje się drewniana imitacja sklepienia z XIX wieku.
o Kościół Bożego Ciała w Krakowie zbudowany ok. 1340-1405 jako trójnawowa bazylika bez transeptu. Korpus łączy się z długim prezbiterium o wysokości równej z nawą główną. Całość przykrywa wspólny, dwuspadowy dach. Sklepienie nawy głównej podparte jest systemem filarowo-skarpowym.
o pocysterska bazylika w Pelplinie zbudowana w XIII-XIV wieku. Korpus i prezbiterium o prostym zakończeniu mają taką samą szerokość. Rozdziela je nawa krzyżowa złożona z trzech przęseł podzielonych na dwa pasma. Wszystkie pola bazyliki przykrywają sklepienia gwiaździste, najbogatsze w ramionach transeptu (w ramieniu północnym cztery pola sklepienia podparte są jednym, centralnym słupem; w ramieniu południowym tylko trzy pola przęsła znajdują się wewnątrz kościoła, czwarte należy do krużganku klasztoru). Sklepienie nawy głównej podpierają wiszące przypory. Do wschodniej i zachodniej ściany, w linii filarów międzynawowych, dobudowano smukłe wieże. Szczyty obu elewacji zdobią blendy i ceramiczne sterczyny.
o Kościół św. Jakuba w Toruniu, trójnawowa bazylika z pierwszej połowy XIV wieku. Do naw bocznych przylegają dwa rzędy kaplic umieszczonych pomiędzy masywnymi przyporami. Gwiaździste sklepienie nawy głównej podpierają wiszące przypory zakończone sterczynami. Podobne sterczyny umieszczono nad przyporami w nawach bocznych. Sklepienia kaplic podparte na pięciu wezgłowiach, podzielono żebrami na 10 i 11 tarcz. Nad pierwszym przęsłem korpusu umieszczono wysoką wieżę przykrytą podwójnym dachem czterospadowym i ozdobioną, podobnie jak szczyt wschodni, blendami i ornamentami z glazurowanej cegły.
* kościoły halowe trójnawowe:
o Kościół św. Krzyża i św. Bartłomieja we Wrocławiu, powstały od 1288 do połowy XIV wieku, dzieło mistrza Wilanda. Ten bardzo wysoki dwukondygnacyjny kościół posiada szereg rozwiązań rzadko spotykanych w architekturze polskiego gotyku, występujących natomiast w krajach zachodnich. Wnętrze budowli podzielone jest sklepieniami na dwie kondygnacje, co jest unikatowe przy tej skali obiektu – dolny kościół św. Bartłomieja i górny właściwy św. Kryża, powtarzający prawie całkowicie jego rzut. Czteroprzęsłowe prezbiterium zakończone jest trójbocznie, analogiczne zakończenia posiada transept o tej samej rozpiętości sklepień. Trzy nawy tworzą halę, przy czym dolna kondygnacja posiada wyłącznie sklepienia krzyżowo-żebrowe, zaś w później ukończonej górnej zrezygnowano z co drugiego filara, wprowadzając w nawie środkowej sklepienia na polach podwójnej długości, zaś w nawach bocznych sklepienia trójdzielne. Dwie wieże (tylko południowa w pełni ukończona) znajdują się w narożach między halą a transeptem. Na południowej wieży zachował się gotycki hełm z 1477. Nietypowe jest również rozwiązanie dachu – nawa środkowa posiada wysoki dach podłużny, wspólny z prezbiterium, zaś nawy boczne – poprzeczne daszki szczytowe, co wraz z wysokimi skarpami i wąskimi oknami podkreśla wertykalny rytm.
o Kościół św. Janów w Toruniu, w obecnym kształcie odbudowany po pożarze w 1388 i przebudowany w latach 1407-1417. Trójnawowa, czteroprzęsłowa hala z charakterystyczną, masywną wieżą od frontu częściowo zazębioną z nawą główną. Podstawa wieży to kwadrat o boku ok. 16 m. Wieżę zakończono na wysokości ok. 52 m. Na niej powieszono dzwon o masie 7 t (Tuba Dei) Nawy kościoła mają długość ok. 56 m i ponad 27 m wysokości. Przykrywają je sklepienia gwiaździste osłonięte z zewnątrz trzema, równoległymi dachami. Pomiędzy szerokimi skarpami podpierającymi ściany zewnętrzne umieszczono szereg kaplic. Do ostatniego przęsła nawy środkowej przylega prezbiterium zbudowane na planie prostokąta.
o Kościół NMP w Toruniu, pofranciszkański, zbudowany pod koniec XIII wieku jako jednonawowy. Po przebudowie przeprowadzonej w XIV w. powstała trójnawowa hala o wąskich (szerokość ok. 6,5 m) nawach bocznych dobudowanych do istniejącej nawy o szerokości 11 m. Wewnątrz nawy południowej znajdują się przypory a nawa północna, będąca częścią krużganku klasztornego została przecięta emporą. Przy tak niewielkiej szerokości naw, ich wysokość ok. 27 m czyni z kościoła budowlę o największej w Polsce smukłości. Szczyt kościoła od strony prezbiterium zdobią trzy smukłe wieżyczki z tynkowanymi blendami.
o Kościół NMP Gdańsku, największy, gotycki kościół Polsce (ok. 105 m długości, 66 m szerokość w transepcie i 28-30 m wysokość naw) i największa ceglana świątynia Europy z okresu średniowiecza. Jest to trójnawowa hala przecięta trójnawowym transeptem (rzut transeptu jest nieco zniekształconym w północno-wschodnim narożu). Pomiędzy przyporami naw bocznych umieszczono rzędy kaplic. Nawy przykrywają bardzo bogato rozczłonkowane sklepienia kryształowe i gwiaździste. Od zachodu do świątyni przylega potężna (76 m wysokości) wieża dzwonna.
o Archikatedra św. Jana Chrzciciela w Warszawie – budowana od końca XIII wieku. Trójnawowa hala z imponującym, wysokim dachem. Wielokrotnie przebudowywana. Po zniszczeniach wojennych, fasada odtworzona w stylu gotyku nadwiślańskiego.
o Kościół NMP w Chełmnie, zbudowany w XIV wieku. Jest to trójnawowa hala z krótkim prezbiterium. Kościół przykrywają dwuspadowe dachy. Kalenica dachu nad nawą środkową przebiega wzdłuż osi kościoła. Każde przęsło naw bocznych posiada własny dach o kalenicy prostopadłej do osi dachu nawy głównej. W ten sposób otrzymano w bocznych elewacjach pięć par szczytów ozdobionych laskowaniem z cegły odcinającej się od białego tła. Od zachodu umieszczono dwie wieże, z których ukończono tylko północną. Budowę wieży południowej przerwano na wysokości murów kościoła.
o Kościół św. Katarzyny w Brodnicy – zbudowany w okresie XIII-XIV wieku, z ciekawie rozwiązanym szczytem wschodnim, zdobionym sterczynami i blendami.
o Kościół NMP w Poznaniu, a właściwie prezbiterium znacznie większej świątyni. To trójnawowa, dwuprzęsłowa hala przechodząca w trójboczne prezbiterium z obejściem, przekryta gwiaździstym sklepieniem.
o Kościół Bożego Ciała w Poznaniu, zbudowany w XV wieku jako trójnawowa, pięcioprzęsłowa hala z długim prezbiterium zakończonym połową ośmioboku. Ściany zewnętrzne podpierają schodkowe skarpy sięgające gzymsu. W oknach prezbiterium zachowały się gotyckie laskowania a w ścianie południowe skromny portal, ozdobiony glazurowaną cegłą.
o Kościół NMP na Piasku we Wrocławiu, klasztorny augustiański, zbudowany na miejscu romańskiej świątyni, jako trójnawowa hala bez transeptu według planów mistrza Pieszki. Prezentuje formy gotyku redukcyjnego. Prezbiterium na przedłużeniu nawy środkowej otrzymało zakończenie czworoboczne, a sięgające zakończenia prebiterium nawy boczne są zamknięte trójbocznie. Nad nawą środkową zbudowano sklepienia gwiaździste. Nawy boczne przykryto sklepieniami trójdzielnymi o dziewięciu tarczach w każdym przęśle. Cała świątynia nakryta jest wspólnym dachem, a prezbiterium nie wyodrębnione w bryle. Elewacja zachodnia całkowicie płaska, bez skarp i zdobień, brak szczytu. Od frontu zaplanowano dwie wieże, ale ukończono tylko wieżę południową. Pierwotny hełm z galerią obronną niezachowany.
o Kościół pw. św. Doroty, Wacława i Stanisława we Wrocławiu, pierwotnie klasztorny franciszkański ufundowany przez Kazimierza Wielkiego, budowany od 1350 jako trójnawowa, bardzo wysoka hala z długim, pięcioprzęsłowym prezbiterium zakończonym pięciobocznie i przykrytym sklepieniem krzyżowym. W nawie głównej wykonano sklepienia gwiaździste, a w nawach bocznych sklepienia przeskokowe (każde przęsło otrzymało sklepienie podparte w pięciu wezgłowiach, żebra dzielą je na siedem tarcz). Prezbiterium i nawy nakryte osobnymi stromymi dachami (do dziś zachowana średniowieczna więźba dachowa). Niskie wieże na zakończeniu naw bocznych, nie przewyższające dachu. Początkowo wejścia w elewacjach bocznych. Elewacja zachodnia zwieńczona olbrzymim ozdobnym szczytem ceramicznym ze sterczynami.
o Kościół pw. św. Jakuba i Agnieszki w Nysie, wybudowany w XIV – XV w., jeden z największych gotyckich kościołów w Polsce, posiada charakterystyczny, największy w Polsce dach. Kościołowi towarzyszy wielka (60m) nie dokończona, gotycka kamienna dzwonnica z końca XV w. (planowano ją na 100–120m)
o Kościół Bożego Ciała w Bieczu – późnogotycki, ceglany kościół ozdobiony zendrówką. Budowę rozpoczęto od wzniesienia prezbiterium (pod koniec XV wieku) a ukończono w pierwszej połowie XVI. W latach późniejszych dobudowano do kościoła renesansowe kaplice. Wewnątrz kościoła znajduje się bardzo cenny ołtarz z 1604 roku w którego centrum zlokalizowany jest XVI-wieczny obraz Zdjęcie z krzyża, z kręgu Michała Anioła (jeden z trzech takich obrazów na świecie). Przy samym ołtarzu znajduje się pulpit muzyczny z 1633 roku, będący jedynym takim zabytkiem w Europie. W prezbiterium stoją też stele, z jednej strony gotyckie, z drugiej późnorenesansowe. Obok kościoła znajduje się późnogotycka dzwonnica z XV wieku.
* Kościoły halowe dwunawowe, podparte w osi korpusu jednym lub kilkoma filarami:
o Bazylika Narodzenia NMP w Wiślicy z trzema filarami w osi kościoła i prezbiterium zakończonym czworobokiem. Przęsła naw przykryte zostały sklepieniem o żebrach schodzących na wielościenne filary lub zbiegających się w wiązki podparte wspornikami na ścianach zewnętrznych. Niewielki kościół (14 m szerokości i 27 m długości) ufundował Kazimierz Wielki w 1350 r.
o Kościół św. Krzyża w Krakowie z XIV wieku z korpusem przykrytym sklepieniem palmowym podpartym jednym słupem ustawionym w jego centralnej części. Żebra sklepienia wyprowadzone zostały spomiędzy liści roślinnej obręczy wieńczącej słup. Sklepienie zostało wykonane ok. 1530.

Budownictwo świeckie [edytuj]

Zamki Najbardziej znane gotyckie zamki to:

* w Polsce południowej, m.in. w Chęcinach, Czorsztynie, Niedzicy, Ojcowie, Bobolicach, Kazimierzu Dolnym, Będzinie, Lipowcu, Ogrodzieńcu.
* w Polski północnej:
o zbudowane przez zakon krzyżacki w: Malborku, Ostródzie, Nidzicy, Brodnicy, Golubiu, Gniewie;
o lub na ich warowniach wzorowane (najczęściej budowane na dobrach biskupich) w Kwidzynie, Lidzbarku Warmińskim, Olsztynie, Reszlu.
o zamki na Mazowszu: Zamek w Ciechanowie, Czersku, Liwie.
o zamki w Wielkopolsce: Zamek w Kole, Sierakowie, Szamotułach, Gołańczy.

Mury obronne i bramy miejskie

* fragmenty murów obronnych, z których najczęściej zachowały się bramy, np. w Szydłowie, Sandomierzu, Krakowie z Bramą Floriańską i jednym z najciekawszych zabytków związanych z umocnieniami miast Barbakanem. Znaczne części murów zachowały się w Stargardzie, Pyrzycach, Byczynie. W Paczkowie mury miejskie są zachowane prawie w całości.

Ratusze

* Ratusze w: Toruniu, Wrocławiu, Gdańsku, Szczecinie. Z ratusza w Krakowie zachowała się tylko wieża.