Odpowiedzi

2010-04-06T15:57:22+02:00
W średniowiecznej literaturze i sztuce w przedstawieniu postaci Matki Bożej szczególnie eksponowano dwoistość jej natury – aspekt ludzki i boski. Ikonografia znacząco wpływała na literaturę. Sposoby prezentacji Maryi w średniowiecznej pieśni religijnej odwoływały się do malarstwa tych czasów. Szczególnie mocno utrwaliły się dwa motywy: Deesis i Stabat Mater Dolorosa. Motyw Deesis (prośby), który liryka zapożyczyła z ikonografii Kościoła bizantyjskiego, to wyobrażenie Chrystusa władcy w otoczeniu Matki Boskiej i Jana Chrzciciela, będących pośrednikami pomiędzy Bogiem a człowiekiem.. Topos średniowieczny Stabat Mater Dolorosa (stała Matka Boleściwa), którego nazwa pochodzi z XIII-wiecznej sekwencji przypisywanej włoskiemu franciszkaninowi, stała się natchnieniem dla wielu kompozytorów. Scena ta, przedstawiająca Maryję stojącą pod krzyżem, na którym rozpięty jest Chrystus, popularna była w gotyckiej sztuce, pojawiała się także w wielu tekstach apokryficznych. Te dwa toposy odnajdujemy w najsłynniejszych przykładach polskiej liryki maryjnej „Bogurodzicy” i „Lamencie świętokrzyskim.”
„Bogurodzica” odwoływała się do średniowiecznej koncepcji hierarchii wprowadzonej w filozofii św. Tomasz z Akwinu. Według filozofa w świecie istnieje porządek hierarchiczny ustanowiony przez Boga. Porządek ten wyklucza bezpośredni kontakt między odległymi od siebie elementami i wymaga odwołania się do pośrednictwa innych. Takim pośrednikiem między Bogiem a człowiekiem jest Matka Boża.
W „Bogurodzicy” jest to dostojna królowa, obdarzona niezwykłymi atrybutami, przedstawiona zgodnie dogmatami Kościoła: Matka Boga, Dziewica, wybrana przez Boga, Orędowniczka. Paradoks Bogurodzica Dziewica wskazuje na szczególne wybranie Maryi- w jej życiu niemożliwe staje się możliwym dzięki łasce Boga. Jest ona pełna dostojeństwa i godności, co podkreślają użyte słowa .Milczy, słucha próśb ludzi, które następnie przedstawia synowi. Podmiot liryczny zwraca się właśnie do niej, aby jako niewiasta wybrana przez Boga i zjednoczona w pełni z NIM pozyskała i skłoniła ku ludziom przychylność swego Syna. Dlatego w utworze tym jest obecny motyw Deesis.
Natomiast wiersz „Posłuchajcie bracia miła…” powstał w XV wieku. Lament reprezentuje gatunek średniowiecznej poezji plankt (płacz),który obejmuje utwory wyrażające żal po zmarłym i wzywające wszystkich do współuczestnictwa w cierpieniu.
Utwór ma formę monologu stojącej pod krzyżem Matki Bożej, patrzącej na cierpienia swego syna. Adresatami monologu SA kolejno: ludzie, Syn na krzyżu, Anioł Gabriel, wszystkie matki świata. W bezpośredniej wyrażającej czułość apostrofie do ludzi Maryja pragnie wyrazić żal i prośbę o współczucie. Podmiot liryczny używając ekspresyjnych metafor wyraża ogrom cierpienia (krwawa głowa, krwawe gody). Część wstępną kończy paralelizm składniowy („jednegociem Syna miała/ I tegociem ożalała.”), który uwypukla wielkość poniesionej straty. Utwór wyraźnie nabiera charakteru lamentacyjnego, nawiązując tym samym do lamentów pogrzebowych. W kolejnej części Matka patrząc na Syna, opowiada historię swojego cierpienia i jednocześnie ostatnich chwil Chrystusa. W pełnym bólu zawodzeniu Maryja wyraża rozpacz. Wrażenie zawodzenia wzmacniają powtórzenia i paralelizmy (synku miły, nadziejo miła).Ekspresyjne epitety i wyrażenia (krwawa godzina, rozkrwawione narodzenie) podkreślają mękę Matki i Syna. Oksymoron „krwawe gody” zapowiada zbawczy aspekt Męki Pańskiej. W kolejnych częściach Matka zwraca się w bezpośrednich apostrofach do swego Syna. Jej wzruszenie i czułość odzwierciedlają zdrobnienia (Synku, główka). Zaimki ja, mój uwidoczniają jednostkowe cierpienie. Maryja pragnie cierpiec razem z Jezusem („rozdziel z matką swoje rany”). Czuje ona bezsilność i bezradność. W kolejnym fragmencie matka zwraca się do Gabriela, archanioła, który zwiastował jej narodziny Jezusa. Ta część to polemika z radosnym charakterem zwiastowania. Zamiast łaski i szczęścia Maryja doznaje cierpienia i bólu. W końcowym fragmencie zwraca się do wszystkich matek, życząc im, by nigdy nie doświadczyły takiej męki.
Końcowy dwuwers ma charakter uniwersalny – indywidualne cierpienie matki nabiera charakteru egzystencjalnego i religijnego.
Porównując motyw Deesis I Stabat Mater dolorosa można zauważyć różnice w przedstawieniu Matki Bozej. W „Bogurodzicy” jest przede wszystkim postacia swięta, mattka wybraną, dostojną,przedstawiona w sposób hieratyczny, zgodnie z zasadami wszesnosredniowiecznej sztuki. Matka z „lamentu” jest także Matka Boga, ale tez matką jedna z wielu.jej portert wzbogacony jest io rysy psychologiczne. W pierwszym utworze matka jest adresatka prośby, w drugim utworem lirycznym. W „Bogurodzicy” posredniczka między człowiekiem a Bogiem, w „Lamencie…” matka, z która można się utożsamić.
5 4 5